NGUYỄN ÁI QUỐC HUẤN LUYỆN TÁM THIẾU NIÊN ĐẦU TIÊN TẠI QUẢNG CHÂU – KHỞI NGUỒN LỊCH SỬ CỦA ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN VIỆT NAM

     Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập, bồi dưỡng và rèn luyện Đoàn Thanh niên Cộng sản Việt Nam. Tại Lễ kỷ niệm lần thứ 35 Ngày thành lập Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam, ngày 25-3-1966, Người khẳng định: “Vì sao Bác nói Đoàn chính thức 35 tuổi? Vì khi nói đến lịch sử của Đoàn, chúng ta nên đi ngược lên đến năm 1925” [1].

     Năm 1925, Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội được thành lập, nhằm chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Ngay sau khi thành lập, Hội đã đặc biệt chú trọng đến việc tổ chức và lãnh đạo đoàn thể riêng của thanh niên cách mạng. Hội đã lựa chọn tám thiếu niên Việt kiều ở Xiêm (Thái Lan) đưa sang Quảng Châu để bồi dưỡng, đào tạo thành những hạt nhân đầu tiên của tổ chức Đoàn thanh niên sau này.

     Chủ tịch Hồ Chí Minh từng xúc động khẳng định: “Là người theo dõi tổ chức thanh niên từ bước đầu hiếm hoi chỉ có tám cháu, ngày nay trông thấy có hàng triệu đoàn viên thanh niên, hàng triệu cháu bé nhi đồng, phát triển mơn mởn như hoa nở mùa xuân” [2].

     Vậy tám thiếu niên đầu tiên do Bác Hồ trực tiếp huấn luyện tại Quảng Châu là những ai, tên tuổi và số phận của họ ra sao?

     Qua nghiên cứu, tham khảo các tài liệu của một số nhà khoa học, hồi ký của những người trong cuộc và tư liệu của các nhân chứng cách mạng cùng thời, có thể khẳng định tám thiếu niên đầu tiên đó là:

1. Lý Tự Trọng
2. Lý Phương Đức
3. Lý Phương Thuận
4. Lý Chí Thông
5. Lý Nam Thanh
6. Lý Thúc Chất
7. Lý Anh Tạo
8. Lý Văn Minh

     Các em có mặt tại Quảng Châu vào khoảng tháng 7 năm 1925, khi tuổi đời từ 12 đến 15. Trong số đó, sáu em (bốn nam, hai nữ) là Lý Tự Trọng, Lý Phương Đức, Lý Phương Thuận, Lý Thúc Chất, Lý Anh Tạo và Lý Chí Thông được đưa từ Xiêm sang; hai em còn lại là Lý Nam Thanh và Lý Văn Minh được đưa trực tiếp từ trong nước.

     Việc tuyển chọn sáu thiếu niên Việt kiều tại Xiêm do đồng chí Hồ Tùng Mậu – một trong chín người đầu tiên của nhóm Cộng sản Đoàn do Nguyễn Ái Quốc tổ chức, trực tiếp thực hiện. Đồng chí đến vùng Đông Bắc Thái Lan, liên lạc với cụ Đặng Thúc Hứa, một sĩ phu yêu nước bị chế độ đế quốc, phong kiến khủng bố phải tạm lánh ra nước ngoài. Cụ Đặng đã tuyển chọn sáu thiếu niên đều là con em các gia đình yêu nước, quê ở miền Trung, đang theo gia đình lánh nạn.

     Khi đến Quảng Châu, bài học đầu tiên các em được học là nguyên tắc giữ bí mật. Theo đó, các em phải lấy tên mới và mang họ Lý – theo bí danh Lý Thụy của Nguyễn Ái Quốc lúc bấy giờ. Dưới danh nghĩa công khai là những người họ hàng trong gia tộc họ Lý ở miền Nam Quảng Đông, các em được giới thiệu theo học tại trường tiểu học thuộc Trường Đại học Tôn Trung Sơn.

     Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội soạn riêng một chương trình học tập chính trị và văn hóa phù hợp cho các em. Người trực tiếp giảng dạy cho các em về địa lý và lịch sử nước Việt Nam, tại sao ta lại phải đánh bọn thực dân Pháp? Muốn đánh chúng, nhân dân ta phải làm gì? Thanh niên Việt Nam phải làm gì để góp phần đánh đổ thực dân, đế quốc?

     Ngoài những bài học theo chương trình, các em còn được nghe Người kể những câu chuyện về đất nước và nhân dân Liên Xô, về lãnh tụ Lênin vĩ đại; được học hát, diễn kịch và rèn luyện trong môi trường giáo dục toàn diện, vừa nghiêm túc, vừa giàu tính nhân văn.

     Ngày 22-7-1926, với tầm nhìn chiến lược nhằm bồi dưỡng đội ngũ cán bộ tương lai có trình độ cơ bản và toàn diện, đặc biệt là được “tiếp thu một nền giáo dục Cộng sản chủ nghĩa tốt đẹp”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp gửi thư tới Ủy ban Trung ương Đoàn Thiếu niên Tiền phong trực thuộc Đoàn Thanh niên Cộng sản Lênin (Mátxcơva).

     Trong thư, Người viết: “Chúng tôi có tại đây (Quảng Châu, Trung Quốc) một nhóm thiếu nhi An Nam. Các em đều từ 12 đến 15 tuổi. Đó là những thiếu nhi cộng sản đầu tiên của nước An Nam, bị chủ nghĩa đế quốc Pháp áp bức, và ở đó mọi việc giáo dục đều bị cấm…”. Người tiếp tục đề nghị: “Chúng tôi hy vọng rằng các bạn sẽ không từ chối tiếp nhận 3 hay 4 bạn nhỏ An Nam…” và “ủy nhiệm cho đồng chí Bôrôđin, đại diện của Liên Xô tại Quảng Châu, làm mọi điều cần thiết cho hành trình của các em…” [3].

     Cùng ngày, Người cũng gửi thư tới đại diện Đoàn Thanh niên Cộng sản Pháp tại Quốc tế Thanh niên Cộng sản, mong nhận được sự ủng hộ cho kế hoạch này. Tuy nhiên, do sự phản bội của Quốc dân Đảng Trung Quốc và các hoạt động khủng bố gắt gao tại Quảng Châu, kế hoạch đưa các em sang Liên Xô học tập không thể thực hiện. Dẫu vậy, lịch sử vẫn luôn ghi nhận công lao to lớn của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong việc giáo dục, đào tạo lớp thanh thiếu niên cách mạng đầu tiên của dân tộc.

     Trong những năm sau đó, cả tám thiếu niên đều trở thành đoàn viên Đoàn Thanh niên Cộng sản thuộc lớp đầu tiên. Khi còn ở Quảng Châu, các em tích cực tham gia Quảng Châu Công xã, đảm nhiệm nhiều công việc như canh gác, liên lạc, tuyên truyền. Sau này, có em được cử về nước hoạt động cách mạng, có em tìm đường sang Liên Xô để thực hiện mong muốn của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ năm 1926, có em tiếp tục hoạt động tại Trung Quốc.

     Trong số tám thiếu niên, Lý Tự Trọng (tên thật Lê Văn Trọng) là cái tên được nhắc đến nhiều nhất và đã đi vào lịch sử như người đoàn viên đầu tiên anh dũng đấu tranh đến hơi thở cuối cùng cho Đảng và sự nghiệp cách mạng, là người được Chủ tịch Hồ Chí Minh dành tình cảm đặc biệt quý mến.

Lý Tự Trọng

     Ngày 8-2-1931, tại sân bóng Sài Gòn, Thành ủy tổ chức mít tinh kỷ niệm khởi nghĩa Yên Bái. Để bảo vệ cán bộ diễn thuyết Hoàng Hữu Nam (tức Phan Bôi), Lý Tự Trọng đã bắn chết tên mật thám Pháp. Theo dõi chặt chẽ hành động anh hùng của Trọng, ngày 21-2-1931, Nguyễn Ái Quốc đã gửi thư cho Ban Phương Đông Quốc tế Cộng sản báo tin Trọng bị đế quốc kết án tử hình và tha thiết đề nghị Đảng Cộng sản Pháp vận động quần chúng biểu tình đòi trả tự do cho anh. Nhiều bài báo tiến bộ đã lên tiếng bênh vực, phản ánh khí phách kiên cường của người thanh niên trẻ tuổi. Tuy nhiên, sau gần mười tháng bị tra tấn dã man, ngày 21-11-1931, người thanh niên anh hùng 17 tuổi đã bị thực dân Pháp đưa lên máy chém.

     Một cái tên khác thường được nhắc đến là Lý Phương Thuận (tên thật Nguyễn Thị Tích), gắn liền với sự kiện Nguyễn Ái Quốc bị bắt tại Hồng Kông năm 1931. Bà sinh năm 1916 tại xã Hưng Tân, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An (nay thuộc xã Hưng Nguyên Nam, tỉnh Nghệ An). Ngày 6-6-1931, bà bị bắt cùng Nguyễn Ái Quốc và khai tên là Lý Sâm, quê Nam Kinh (Trung Quốc). Tại phiên tòa ngày 15-8-1931, do không có chứng cứ buộc tội, Tòa án Tối cao Hồng Kông đã trả tự do cho bà và buộc rời Hương Cảng. Cuối tháng 8-1931, bà từ biệt Nguyễn Ái Quốc, bí mật mang thư của Người gửi cho Cường Để (cháu đích tôn của Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh – con vua Gia Long đang lánh nạn ở Nhật) phòng liên lạc lúc cần thiết. Mãi đến năm 1946, bà mới được gặp lại Chủ tịch Hồ Chí Minh.

   Đài tưởng niệm các chiến sĩ tình nguyện Quốc tế Việt Nam tại Nga

     Trong số tám thiếu niên đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp huấn luyện tại Quảng Châu, có các đồng chí: Lý Nam Thanh (Nguyễn Sinh Thản), Lý Thúc Chất (Vương Thúc Thoại) và Lý Anh Tạo (Hoàng Thế Tư), Lý Văn Minh (Đinh Trường Long), Lý Chí Thông (Ngô Chí Thông) là năm trong số bảy chiến sĩ tình nguyện Việt Nam đã tình nguyện tham gia các đơn vị Hồng quân chiến đấu  bảo vệ Mátxcơva năm 1941 trong chiến tranh Vệ quốc vĩ đại. Trong số đó, đồng chí Nguyễn Sinh Thản là trường hợp đặc biệt đáng chú ý. Ông là anh họ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, con trai của ông Nguyễn Sinh Lý, thuộc dòng họ Nguyễn Sinh ở làng Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước và cách mạng, Nguyễn Sinh Thản sớm sang Trung Quốc hoạt động và sau đó được đồng chí Nguyễn Ái Quốc cử sang Liên Xô học tập, với bí danh Lý Nam Thanh. Khi Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại bùng nổ, phát xít Đức tấn công Liên Xô, ông gia nhập Lữ đoàn Quốc tế, tham gia chiến đấu bảo vệ Thủ đô Mátxcơva. Trong quá trình chiến đấu, ông cùng Lý Anh Tạo, Lý Thúc Chất đã anh dũng hy sinh tại mặt trận. Trên cơ sở đó, tháng 12-1986, Đoàn Chủ tịch Xô Viết Tối cao Liên Xô đã truy tặng Huân chương Chiến tranh vệ quốc hạng Nhất và công nhận là liệt sĩ quốc tế cho ba chiến sĩ Việt Nam vì lòng dũng cảm trong chiến đấu bảo vệ Mátxcơva [4].

     Tám thiếu niên đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh huấn luyện tại Quảng Châu luôn được lịch sử ghi danh như những người đã viết nên những trang đầu tiên của lịch sử Đoàn Thanh niên Cộng sản Việt Nam. Lớp thiếu niên đầu tiên ấy không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công tác đào tạo và xây dựng lực lượng cách mạng, song song với việc chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời của Đảng, mà còn thể hiện tình cảm, niềm tin sâu sắc của Người đối với thế hệ măng non – lực lượng giữ vai trò quan trọng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước và là những chủ nhân tương lai của nước nhà.

Chú thích:

[1]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 15, tr.76 [2]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 15, tr.78 [3]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 2, tr.240 [4]. Công điện của Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Bang Nga gửi đồng chí Nguyễn Sinh Hùng và Văn phòng Trung ương Đảng, ngày 15-8-2024. Lưu Khu di tích Kim Liên.

 

VƯƠNG NGA – NGUYỄN OANH