Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975 là đỉnh cao của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân, kết tinh nghệ thuật chỉ đạo chiến tranh cách mạng Việt Nam ở trình độ cao nhất và khép lại thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Trong bức tranh lớn ấy, sự hiện diện của các tướng lĩnh, sĩ quan chỉ huy và cán bộ quân sự quê Nghệ An nổi lên như một mạch nguồn đáng chú ý, không chỉ bởi số lượng tương đối đông đảo, mà còn bởi dấu ấn thực tiễn trên nhiều chiến trường then chốt.
Từ truyền thống quân sự xứ Nghệ
Nghệ An là nơi kết tụ mạnh mẽ truyền thống hiếu học, tinh thần yêu nước và ý thức cộng đồng bền chặt; đồng thời cũng là địa bàn thường xuyên sản sinh ra những con người có chí lớn trong các thời kỳ chống ngoại xâm và cải biến xã hội. Từ thời trung đại đến cận hiện đại, xứ Nghệ nhiều lần xuất hiện như một trung tâm cung cấp nhân lực cho quốc gia, cả trên lĩnh vực văn trị lẫn võ công. Sang thế kỷ XX, truyền thống ấy được tiếp nối trong môi trường cách mạng, đặc biệt qua cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 – 1931, từ đó hình thành nên một lớp cán bộ chính trị và quân sự có bản lĩnh, giàu ý chí chiến đấu và có khả năng chịu đựng, vượt khó rất cao.
Trong hai cuộc kháng chiến, nhất là kháng chiến chống Mỹ, Nghệ An vừa là hậu phương lớn, vừa là nơi cung cấp nguồn nhân lực quân sự dồi dào cho chiến trường cả nước. Khi bước vào năm 1975, quân và dân ta đã tích lũy được thế và lực vượt trội, nhưng thắng lợi vẫn không tự động đến. Nó đòi hỏi khả năng nắm bắt thời cơ, bẻ gãy phản ứng của đối phương và tổ chức tiến công liên tục trên phạm vi rộng. Ở những mắt xích ấy, vai trò của lớp cán bộ trưởng thành qua thực tiễn chiến trường, trong đó có nhiều người con Nghệ An, là hết sức đáng kể.
Đến những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật quân sự
Trong số những người con xứ Nghệ gắn với mùa Xuân đại thắng năm 1975, nếu xét đúng theo cương vị, cấp bậc và tầm mức ảnh hưởng tại chính thời điểm lịch sử ấy, đồng chí Chu Huy Mân là gương mặt tiêu biểu nhất. Ông là cán bộ lãnh đạo quân sự, chính trị cấp cao của quân đội, giữ cương vị Chính ủy của một cánh quân chủ lực trong Đại thắng mùa Xuân 1975, trực tiếp tham gia bảo đảm sự lãnh đạo về chính trị, tinh thần và ý chí chiến đấu cho lực lượng tiến công.
Trong số những cán bộ quân sự quê Nghệ An thường được nhắc đến khi bàn về chiến thắng mùa Xuân 1975, đồng chí Nguyễn Quốc Thước cũng là một trường hợp tiêu biểu. Ông trưởng thành từ chiến trường và giữ vai trò quan trọng trong cơ quan tham mưu của Chiến dịch Tây Nguyên. Về mặt lịch sử quân sự, đây là vị trí rất đáng chú ý, bởi Chiến dịch Tây Nguyên chính là đòn đột phá chiến lược mở đầu, tạo ra sự sụp đổ dây chuyền trong hệ thống phòng ngự của quân đội Sài Gòn.
Một gương mặt khác thường được nhắc đến là đồng chí Hoàng Đan, người quê Nghi Lộc, Nghệ An. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, giá trị của những người như ông nằm ở khả năng biến quyết tâm chiến lược thành hiệu quả chiến thuật và chiến dịch cụ thể, đặc biệt trong các tình huống đòi hỏi xử trí linh hoạt và giữ vững nhịp độ tiến công.
Cùng với đó, đồng chí Lê Nam Phong cũng là một gương mặt đáng chú ý trong lớp chỉ huy quân sự người Nghệ tham gia các cánh quân tiến về giải phóng Sài Gòn. Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử năm 1975, ông đảm nhận vai trò chỉ huy trực tiếp đơn vị chiến đấu, góp phần quan trọng trong các trận đánh then chốt ở hướng tiến công về Sài Gòn, trong đó có việc tham gia phá vỡ tuyến phòng thủ mạnh của đối phương ở Xuân Lộc, mở đường cho các lực lượng chủ lực thọc sâu, giải phóng Biên Hòa và tiến vào trung tâm đầu não của chính quyền Sài Gòn.
Bên cạnh những gương mặt tiêu biểu ấy, còn có nhiều cán bộ trung đoàn trưởng, sư đoàn trưởng, cán bộ chính trị, tham mưu, hậu cần quê Nghệ An giữ vai trò đáng chú ý trong các đơn vị chủ lực. Một số tư liệu địa phương cho thấy tại mặt trận Tây Nguyên và trên các hướng tiến công chiến lược khác, có khá nhiều cán bộ chỉ huy người Nghệ đảm nhiệm những cương vị rất quan trọng ở cấp trung gian.
Vai trò của người xứ Nghệ trong nghệ thuật tác chiến và sức mạnh tổng hợp của mùa Xuân 1975
Nhìn lại từ khoảng cách nửa thế kỷ, có thể khẳng định rằng những người con xứ Nghệ đã góp phần đáng kể vào thắng lợi của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 nói chung và Chiến dịch Hồ Chí Minh nói riêng. Điều quan trọng hơn là phải xác định đúng vị trí của họ trong cấu trúc lịch sử. Họ là những đại diện tiêu biểu của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam được hun đúc từ chiến tranh nhân dân, không tách rời mà hòa vào sức mạnh chung của dân tộc.
Công lao của họ vì vậy cần được ghi nhận trong hai chiều kích đồng thời: một mặt là niềm tự hào chính đáng của Nghệ An, vùng đất đã sản sinh và nuôi dưỡng nhiều người con ưu tú cho Tổ quốc; mặt khác là bộ phận hữu cơ của tập thể chiến đấu và chỉ huy toàn quân dưới sự lãnh đạo của Đảng trong cuộc quyết chiến chiến lược năm 1975.
Từ góc nhìn ký ức lịch sử, việc nhấn mạnh vai trò của người xứ Nghệ không chỉ để kể lại chiến công, mà còn để soi sáng một vấn đề lớn hơn: trong những thời khắc bước ngoặt của dân tộc, sức mạnh chiến thắng luôn được hình thành từ sự hội tụ của nhiều miền quê, nhiều lớp người, nhiều năng lực khác nhau. Nghệ An đóng góp cho mùa Xuân đại thắng không phải bằng một huyền thoại địa phương biệt lập, mà bằng những con người cụ thể đã đi vào các binh đoàn chủ lực, các cơ quan chiến dịch và các đơn vị chiến đấu trên toàn chiến trường. Họ mang theo phẩm chất xứ Nghệ, nhưng chiến đấu và chỉ huy trong tư cách những người lính của cả nước.
Nếu khái quát đóng góp của người xứ Nghệ trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 theo các bình diện tiêu biểu, có thể thấy rằng đồng chí Chu Huy Mân là gương mặt nổi bật nhất ở tầm chiến lược và lãnh đạo chính trị – quân sự cấp cao; đồng chí Nguyễn Quốc Thước tiêu biểu ở phương diện mưu lược, tham mưu và tổ chức tác chiến; còn các đồng chí Hoàng Đan, Lê Nam Phong cùng nhiều cán bộ khác thể hiện đậm nét phẩm chất của những người trực tiếp chỉ huy bộ đội chiến đấu ngoài mặt trận. Sự phân vai ấy không nhằm xếp hạng công lao, mà để thấy rõ cấu trúc nhiều tầng của thắng lợi lịch sử năm 1975. Đại thắng mùa Xuân là kết quả của sự hội tụ từ tầm nhìn chiến lược, năng lực tham mưu, bản lĩnh cầm quân đến sức chiến đấu bền bỉ của hàng vạn cán bộ, chiến sĩ trên khắp các hướng tiến công. Trong thắng lợi chung ấy, người xứ Nghệ hiện diện bằng nhiều gương mặt, nhiều cấp độ và nhiều nhiệm vụ khác nhau, mỗi người một phần việc nhưng đều có những đóng góp quan trọng.
Những người con Nghệ An đã góp mặt trong cuộc đại thắng mùa Xuân hiện lên không phải như những biểu tượng được tô đậm một chiều, mà như những chủ thể lịch sử chân thực: tài năng, gan góc, từng trải và tận hiến. Họ là một phần của đội ngũ đã góp sức làm nên thắng lợi trọn vẹn ngày 30 tháng 4 năm 1975, khép lại chiến tranh, thu non sông về một mối và mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Ngọc Nguyên
