Gia đình có vai trò đặc biệt, là cái nôi văn hóa đầu tiên hình thành nhân cách con người, trong đó, giáo dục và nuôi dưỡng là hai yếu tố then chốt quyết định tạo nên nhân cách của mỗi người. Với gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh nếu ảnh hưởng của ông Nguyễn Sinh Sắc đối với các con là nền học vấn với một nhân cách yêu nước, thương nòi, mang đậm tính nhân văn thì bằng tấm lòng nhân hậu và mẫn cảm của người mẹ, bà Hoàng thị Loan đã vun trồng, uốn nắn, dạy dỗ các con những bài học đầu tiên về đạo lý làm người, về lòng hiếu nghĩa qua vốn hiểu biết văn học dân gian phong phú và những lời ru ngọt ngào chan chứa tình cảm của bà. Vì vậy, ngay từ thuở ấu thơ, những người con ngoan của bà đã biết sống hiếu nghĩa, làm những việc tốt, giàu lòng vị tha, nhân ái. Tất cả những đức tính, phẩm chất tốt đẹp đó đã được chị gái, anh trai cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh làm phong phú, sâu đậm và nhân lên gấp bội.

Bà Nguyễn Thị Thanh (chị gái của Bác Hồ) sinh năm Giáp Thân (1884). Từ thuở thiếu thời bà đã tiếp thu truyền thống yêu nước, thương người của cả hai gia đình nội ngoại. Đến khi trưởng thành, bà tham gia hoạt động trong phong trào yêu nước của chí sĩ Phan Bội Châu, hoạt động cùng Đội Quyên, Đội Phấn làm liên lạc, quyên góp tiền của cho nghĩa quân và phong trào Đông Du. Cuối năm 1910, trong lúc đang làm nhiệm vụ thì bị địch bắt. Năm Nhâm Tuất (1922), bà được ra khỏi nhà tù nhưng phải quản thúc tại Kim Long, kinh đô Huế. Mẹ và em trai út là Nguyễn Sinh Nhuận (thường gọi là Nguyễn sinh Xin) yên nghỉ ở đất Huế, Bà không được nhìn mặt mẹ lần cuối cùng, chưa nhìn được mặt em trai út một lần. Trước cảnh ngộ cha xiêu bạt nơi lục tỉnh Nam Kỳ một cách vô định lai hồi, em trai Tất Đạt đang tại tù, em Tất Thành bôn ba hải ngoại, chẳng biết ở chân trời góc biển nào! bà quyết tâm đưa di hài mẹ về quê. Nhưng để làm được việc hiếu này, trong hoàn cảnh ngặt nghèo lúc bấy giờ thật là khó. Cũng may những năm phụ thân của bà học ở Quốc Tử Giám, mở lớp dạy học tại Kinh đô, rồi làm quan ở Bộ Lễ, ông đã để lại một phương danh nơi quan trường, nên các con được thơm lây, bà bị quản thúc vô thời hạn nhưng khi tới cửa quan xin về quê thăm nhà, họ không hạch sách gì, còn được sự giúp đỡ. Nhờ vậy, bà lo liệu công việc di chuyển di hài mẹ về quê thuận lợi. Việc đưa di hài mẹ về quê, bà chỉ bàn bạc với dì An, em ruột mẹ và một hai người bên nội biết. Đúng vào canh ba, đêm tháng mười năm Nhâm Tuất (1922), Bà và một số bạn hữu ngày xưa của Thân phụ tiến hành việc cất bốc hài cốt Mẹ từ Kinh đô đưa về Kim Liên, Nam Đàn. Mọi việc làm trong âm thầm kín đáo. Ở Kim Liên, dì Hoàng Thị An lo liệu nơi chôn cất di hài Mẹ khi về đến quê nhà cho đến khi tìm được cát địa để cải táng nghìn thu.

Ông Nguyễn Sinh Khiêm (anh trai Bác Hồ) sinh năm Mậu Tý (1888), thường được gọi là “cậu cả Khiêm”, là người có tư chất thông minh, giỏi chữ Hán, biết chữ Quốc ngữ, ông tham gia các hoạt động yêu nước tại quê nhà và bị chính quyền Thực dân phong kiến bắt giam năm 1914. Năm 1920, ông bị giam lỏng ở Huế, mãi tới ngày 6 tháng 2 năm Canh Thìn (1940) ông mới được trả tự do về quê nhà. Về quê, ông đã đi khắp vùng Nam Đàn và các nơi lân cận tìm nơi đắc địa để cát táng mẫu thân. Ông đi khắp từ Đông Nam sang Tây Nam dãy núi Đại Huệ, đi qua cả truông Hến, truông Băng, truông Bồn… Cuối cùng tìm được hai điểm là Động Tranh và Đại Hải (Trên dãy Đại Huệ), năm Nhâm Ngọ (1942) ông quyết định chọn Động Tranh làm nơi thiên thu an lạc tĩnh thổ cho mẫu thân.

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, theo đồng chí Vũ Kỳ (Thư ký riêng của Bác) kể lại rằng: Bác Hồ có một người bạn tên là Đào Nhật Vinh là thủy thủ tàu buôn của Pháp từ năm 1913, từng gặp và trở nên thân thiết với Bác Hồ khi thời Người là Văn Ba thủy thủ, năm 1946, cụ đã gặp lại Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người sang thăm nước Pháp. Sau này về nước, vào năm 1977, cụ Vinh tròn 80 tuổi ra thăm Lăng viếng Bác đã kể rằng:

“Ngày chủ nhật 30/1/1921, tôi từ Boocđô lên Pari tráng lệ, tới ngõ Công Poanh tù mù vàng vọt. Lên cầu thang, bước tới cửa phòng anh Nguyễn, mùi hương từ trong phòng thơm ngát. Nghe tiếng gõ cửa, anh Nguyễn hé từ từ cánh cửa phòng, thấy tôi: “Ồ! Chú Vinh! Vào đi em”.

Tôi bồi hồi nhìn vào cái bàn làm việc thường ngày đang là bàn thờ, hương nghi ngút, ngọn nến sáng lắt lay bên con gà ngậm bông hoa râm bụt ấp trên đĩa xôi… Anh Nguyễn giọng bùi ngùi: “Ngày giỗ mẹ anh. Hai mươi năm về trước cũng vào ngày chủ nhật 10-2-1901, là ngày 22 tháng Chạp năm Canh Tý mẹ anh qua đời”. Anh im lặng. Tôi bật khóc, níu cánh tay anh Nguyễn. Anh trầm lắng giọng: “Bấy giờ nhà ở trong ngõ Đông Ba, thành nội, kinh đô Huế, cha cùng anh cả đi công việc tận ngoài tỉnh Thanh chưa về…”. Anh siết chặt bàn tay tôi, nén xúc động không nói…Tôi đứng lên để ra phố sắm lễ vật vì không biết ngày này là ngày giỗ thân mẫu của anh. Anh giữ tay tôi lại: “Chú từ phương xa đến đúng lúc anh có giỗ mẹ, là tâm hương thành lễ, không nhất thiết phải có lễ vật”! Tôi bái lễ thân mẫu Người…

Mùa thu Ất Dậu (8/1945), Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời, Bà Thanh và ông Khiêm đều ra Thủ đô thăm em trai Nguyễn Tất Thành (Chủ tịch Hồ Chí Minh). Tại nhà ông bà Đặng Thai Mai, bà Thanh nói với Bác Hồ việc bà chuyển di hài mẫu thân về quê, việc anh trai Nguyễn Tất Đạt đưa hài cốt mẹ lên cải táng tại núi Động Tranh, việc bà vào Cao Lãnh, Đồng Tháp chịu tang phụ thân năm Kỷ Tỵ (1929)…

Câu chuyện bài học hiếu nghĩa về đạo làm con của ba chị em Bác thật xúc động. Giờ thì bà mẹ Việt Nam Hoàng Thị Loan mãi mãi an giấc ngàn thu trên ngọn núi thiêng Động Tranh của quê nhà. Thay ba người con hiếu thảo, hàng ngày có hàng ngàn người con đất Việt và bạn bè năm châu hành hương về đây thắp nén tâm hương trước mộ bà, để mãi mãi ghi nhớ công ơn trời biển của một bà mẹ đã sinh cho đất nước những anh hùng hào kiệt.

Tài liệu tham khảo

1.Hồ sơ lưu tại kho tư liệu Khu di tích Kim Liên

2.Hồi ký của nhà văn Sơn Tùng kể lại cho phóng viên báo CAND ngày 26/06/2011; https://cand.com.vn).