HỒ CHÍ MINH – NGƯỜI KHAI SÁNG NỀN Y ĐỨC CÁCH MẠNG VIỆT NAM

     Ngày 20/4/1963, thăm bệnh xá Vân Đình, tỉnh Hà Tây cũ (nay là Hà Nội), Bác Hồ căn dặn cán bộ bệnh xá thực hiện: “Lương y như từ mẫu”. (Nguồn: Bảo tàng Hồ Chí Minh).

     Kế thừa và phát triển những tư tưởng tiến bộ của nhân loại và truyền thống đạo lý phương Đông về mối quan hệ giữa tài và đức trong nghề y, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xây dựng nên một hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc về y đức, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển nền y đức cách mạng của ngành y tế Việt Nam. Trong hệ thống tư tưởng đó, Người đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ biện chứng giữa tài và đức, trong đó đức là gốc, là nền tảng chi phối toàn bộ hoạt động nghề nghiệp của người thầy thuốc.

1. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về “tài” của người thầy thuốc

     Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, người thầy thuốc trước hết phải có trình độ chuyên môn vững vàng, có hiểu biết khoa học, kỹ thuật và không ngừng học tập để nâng cao năng lực nghề nghiệp. Người quan niệm sức khỏe con người là một chỉnh thể thống nhất giữa thể chất và tinh thần. Vì vậy, nhiệm vụ của người thầy thuốc không chỉ dừng lại ở việc chữa trị bệnh tật về thể xác mà còn phải quan tâm, chăm lo đến đời sống tinh thần của người bệnh.

     Trong thư gửi Hội nghị Quân y tháng 3/1948, Người căn dặn: “Người thầy thuốc chẳng những có nhiệm vụ cứu chữa bệnh tật mà còn phải nâng đỡ tinh thần những người ốm yếu” [1]. Theo Người, trong thực tiễn điều trị, người bệnh có thể rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, thậm chí thiếu kiềm chế; do đó, bên cạnh các biện pháp chuyên môn, người thầy thuốc cần dùng thái độ ân cần, cảm thông để cảm hóa, động viên, giúp người bệnh vững tin vào quá trình điều trị.

     Xuất phát từ tư tưởng “lấy dân làm gốc”, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng một nền y tế nhân dân – nền y tế lấy nhân dân làm trung tâm phục vụ, dựa vào nhân dân để phát triển, vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa tiếp thu tinh hoa của y học hiện đại. Người khẳng định y học là một khoa học đặc biệt, bởi đó là khoa học về con người; do vậy, người thầy thuốc“cần luôn luôn học tập, nghiên cứu để luôn luôn tiến bộ, nhưng phải chú trọng cái gì thiết thực và thích hợp với hoàn cảnh” [2].

     Trên cơ sở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh định hướng xây dựng “một nền y tế thích hợp với nhu cầu của nhân dân ta. Y học càng phải dựa trên nguyên tắc: khoa học, dân tộc và đại chúng” [3]. Người nhấn mạnh việc kết hợp hài hòa giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, coi đây là con đường phù hợp để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân, yêu cầu người thầy thuốc phải “chú trọng nghiên cứu và phối hợp thuốc đông và thuốc tây” [4].

     Bên cạnh công tác điều trị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến y học dự phòng. Người cho rằng “phòng bệnh cũng cần thiết như trị bệnh”, bởi phòng bệnh là giải pháp căn bản, lâu dài nhằm bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Trong nhiều lần thăm các cơ sở y tế, Người luôn nhắc nhở cán bộ, nhân viên y tế phối hợp với các ngành, đoàn thể xây dựng đời sống mới, nâng cao thể lực và ý thức giữ gìn sức khỏe của nhân dân.

     Như vậy, “tài” của người thầy thuốc theo tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ giới hạn trong năng lực chuyên môn mà còn bao gồm trách nhiệm toàn diện từ phòng bệnh, chữa bệnh đến chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần cho nhân dân.

2. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về “đức” của người thầy thuốc

     Nếu “tài” là điều kiện cần, thì “đức” là điều kiện đủ, là yếu tố quyết định giá trị đích thực của người thầy thuốc. Trong quá trình xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ y tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức nghề nghiệp. Quan điểm xuyên suốt của Người được khái quát trong phương châm nổi tiếng: “Lương y phải như từ mẫu”, tức là người thầy thuốc phải có tấm lòng nhân ái, yêu thương người bệnh như mẹ hiền thương con.

     Theo Người, chỉ khi coi nỗi đau của người bệnh như nỗi đau của người thân ruột thịt, người thầy thuốc mới có thể dốc hết tâm lực và trí lực để cứu chữa bệnh nhân. Đây không chỉ là yêu cầu về đạo đức cá nhân mà còn là tiêu chuẩn cốt lõi trong phong cách ứng xử và hành động của người cán bộ y tế cách mạng.

     Trong thư gửi Hội nghị cán bộ Y tế toàn quốc năm 1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Để làm tròn nhiệm vụ ấy, cán bộ y tế (bác sĩ, y tá, những người giúp việc) cần phải: Thương yêu người bệnh như anh em ruột thịt. Cần phải tận tâm, tận lực phụng sự nhân dân. Lương y phải kiêm từ mẫu” [5].

     Năm 1955, Người tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm thiêng liêng của người thầy thuốc khi căn dặn: “Người bệnh phó thác tính mệnh của họ nơi các cô, các chú… Vì vậy, cán bộ cần phải thương yêu, săn sóc người bệnh như anh em ruột thịt của mình, coi họ đau đớn cũng như mình đau đớn. Lương y phải như từ mẫu” [6].

   Ngay cả trong điều kiện chiến tranh ác liệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn quan tâm đến y đức của đội ngũ quân y. Trong thư khen cán bộ và nhân viên quân y ngày 31/7/1967, sau khi ghi nhận những thành tích xuất sắc, Người nhắc nhở các bác sĩ phải “luôn luôn ghi nhớ rằng người thầy thuốc giỏi, đồng thời phải là người mẹ hiền” [7].

     Quan điểm “Lương y như từ mẫu” đã khái quát đầy đủ những phẩm chất đạo đức cơ bản của người thầy thuốc cách mạng, từ thái độ tiếp đón, chăm sóc đến cách dặn dò người bệnh. Từ đó, giúp người thầy thuốc tránh xa những biểu hiện tiêu cực như vụ lợi, phân biệt đối xử, hách dịch hay vô cảm trong hành nghề.

     Bên cạnh đạo đức đối với người bệnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đặc biệt coi trọng tinh thần đoàn kết trong ngành y tế. Người căn dặn:“Trước hết phải thật thà đoàn kết… từ các Bộ trưởng, Thứ trưởng, bác sĩ, dược sĩ cho đến các anh chị giúp việc”. Bởi vì, công việc và địa vị tuy có khác nhau, nhưng người nào cũng là một bộ phận cần thiết trong ngành y tế, trong việc phục vụ nhân dân” [8].

3. Giá trị và ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng y đức Hồ Chí Minh

     Thấm nhuần tư tưởng y đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều thế hệ cán bộ y tế Việt Nam đã không ngừng rèn luyện đức và tài, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân. Thực tiễn đã ghi nhận nhiều tấm gương tiêu biểu như Bộ trưởng Y tế Phạm Ngọc Thạch, bác sĩ Đặng Văn Ngữ, giáo sư Tôn Thất Tùng – những người thầy thuốc mẫu mực, vừa giỏi chuyên môn, vừa giàu lòng nhân ái, sẵn sàng hy sinh vì sự sống của con người.

     Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, bên cạnh những tấm gương sáng vẫn còn tồn tại một bộ phận cán bộ y tế suy thoái về y đức, gây bức xúc trong xã hội, làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với ngành y. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục học tập và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về y đức như một giải pháp căn cơ, lâu dài.

     Mỗi người thầy thuốc tự giác thực hiện lời dạy “Lương y như từ mẫu” chính là góp phần quan trọng vào việc khôi phục và củng cố niềm tin của nhân dân, xây dựng nền y tế Việt Nam nhân văn, hiện đại, vì con người.

     Hệ thống quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về y đức tuy ngắn gọn nhưng có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đã, đang và sẽ tiếp tục là kim chỉ nam cho sự phát triển bền vững của ngành y tế Việt Nam trong mọi giai đoạn lịch sử.

 

Chú thích:

[1]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 5, tr.487. [3, 4, 6, 8]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 9, tr. 343-344 [2, 5]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 8, tr.154. [7]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 15, tr.361-362.

                                                                                       VƯƠNG NGA