Báo Thanh niên (số 66) – cơ quan tuyên truyền của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, do Nguyễn Ái Quốc sáng lập, xuất bản ở Quảng Châu, Trung Quốc. (Nguồn: Cục lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng).
Nguyễn Ái Quốc là một “người theo chủ nghĩa Mác Lênin, rất khâm phục Lênin, rất tâm đắc với Lênin về báo chí” [1]. Người hiểu rõ vai trò của báo chí trong tuyên truyền và đã từng sử dụng báo chí làm vũ khí chiến đấu trong nhiều năm hoạt động cách mạng trước đó. Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về Trung Quốc. Lúc này, ngoài trách nhiệm của một cán bộ quốc tế, Người còn đặc biệt dành tâm lực của mình chuẩn bị điều kiện về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Năm 1925, Người thành lập tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tiền thân của Đảng Cộng sản việt Nam sau này. Báo Thanh niên ra đời làm cơ quan ngôn luận của Hội.
Ngày 21/6/1925, báo Thanh niên được xuất bản số đầu tiên (số 1) tại số nhà 13A đường Văn Minh, Quảng Châu, Trung Quốc. Sự xuất hiện của báo Thanh niên phá vỡ thế độc quyền báo chí của thực dân Pháp, mở đường cho dòng báo chí cách mạng Việt Nam hình thành và phát triển. Vậy Nguyễn Ái Quốc có vai trò như thế nào đối với báo Thanh niên?
Nguyễn Ái Quốc là người sáng lập báo Thanh niên, đồng thời cũng là Tổng biên tập và là người trực tiếp viết nhiều tin bài, vẽ tranh cho báo, là chủ bút của tờ báo Thanh niên.
Theo giáo sư Trần Văn Giàu, trong cuốn Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam, thì đây là tờ báo bí mật đầu tiên của người cách mạng Việt Nam xuất bản bằng chữ Quốc ngữ, viết trên giấy sáp, in bằng kỹ thuật in tay. Hồi ký của nhiều nhà cách mạng cũng cho biết: Việc in tờ báo lúc đó là do Nguyễn Ái Quốc tự làm lấy, vừa viết, vừa vẽ, vừa trình bày, vừa đề xuất phương pháp cải tiến chữ Quốc ngữ. Báo được viết bằng bút sắt nhọn trên giấy sáp. Báo có các chuyên mục như: xã hội, bình luận, tân văn, vấn đáp, thơ ca, phê bình, trả lời bạn đọc… Các bài báo của Nguyễn Ái Quốc được ký với nhiều bút danh khác nhau như: Hương Mộng, Hạ Sĩ, H.T, HL… có những bài không ký tên nhưng thực chất là của Nguyễn Ái Quốc. Nguyễn Ái Quốc là linh hồn của tờ báo. Thi thoảng, các thành viên của tổ chức hội tham gia viết bài như: Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Trương Vân Lĩnh, Lê Duy Điếm.
Báo Thanh niên tồn tại trong hai thời kỳ, với 202 số được phát hành.
Thời kỳ đầu, báo do Nguyễn Ái Quốc phụ trách, ra từ số 1 ngày 21/6/1925 đến số 88, tháng 4/1927.
Thời kỳ sau (từ tháng 4/1927 đến tháng 2/1930), báo do những học trò của Nguyễn Ái Quốc phụ trách (lúc này Nguyễn Ái Quốc đã rời khỏi Quảng Châu),
Thời gian đầu, báo Thanh niên ra mỗi tuần khoảng 100 bản, nhưng sau đó do khó khăn về việc in báo nên không ra được đều kỳ. Thông thường, mỗi số có hai hoặc bốn trang, khổ giấy 18 x 24 cm, in litô. Tên báo được in bằng chữ Việt và chữ Hán. Nội dung chính trị của báo thường đề cập đến các vấn đề: đế quốc và thuộc địa, cách mạng và cải lương, đảng cách mạng và đảng cộng sản, cách mạng dân tộc và cách mạng thế giới, lý luận chủ nghĩa Mác Lênin… Những vấn đề đó, với cách viết ngắn gọn, súc tích dưới nhiều hình thức như văn xuôi, văn vần, ca dao, tục ngữ…, báo đã giúp người đọc hiểu và nhận thức được:
- Bản chất của chủ nghĩa đế quốc và mâu thuẫn giữa chúng với dân tộc ta và các nước thuộc địa là không thể điều hòa được.
- Con đường tất yếu của cách mạng Việt Nam là cách mạng vô sản.
- Lực lượng cách mạng là toàn dân, lấy công nông làm gốc.
- Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng, nghĩa là phải biết hy sinh vì sự nghiệp của dân tộc và phải có phương pháp cách mạng đúng.
- Phải có Đảng Cộng sản chân chính để lãnh đạo và tổ chức quần chúng làm cách mạng.
Những nội dung trên đặc biệt được Nguyễn Ái Quốc và các thành viên của hội thể hiện đậm nét trong 88 số báo thời kỳ đầu.
Nhận xét về tờ báo này, L. Macti, Chánh Sở Mật thám Đông Dương đã phải thú nhận: “Đọc qua 88 số báo này do người lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tự tay soạn thảo bài vở và sửa chữa, ta thấy rõ ràng kỹ thuật mà ông ta dùng. Người viết báo đã cố gắng dùng những danh từ Hán – Việt quen thuộc… giúp người đọc dần dần hiểu lý thuyết Cộng sản. Nguyễn Ái Quốc tỏ ra rất kiên nhẫn. Điều đáng chú ý là báo Thanh niên đã được những hội viên và không phải là hội viên của Việt nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội đọc. Nhiều người có cảm tình với đường lối của Hội, đã chịu khó chép nhiều lần tờ báo này để phổ biến rộng rãi. Vì vậy, tuy số lượng bản in ít, báo vẫn có kết quả rộng lớn” [2].
Bằng các phương tiện đường thủy và đường bộ, báo Thanh niên được bí mật chuyển về nước, được nhân dân quan tâm tìm đọc và ủng hộ. Điều này đã trở thành cái gai trong mắt của mật thám Pháp. Chúng đã theo dõi rất chặt chẽ, tịch thu hết các số báo và tiêu hủy rất nhiều. Vì thế, đến nay số báo lưu giữ không còn được bao nhiêu.
Qua một số bài báo viết bằng tiếng Pháp đăng trên báo Thanh niên từ số 1 đến số 88 trong hồ sơ của mật thám Pháp và những bài viết tiếng Việt lưu hành trong nhân dân còn lưu giữ được, chúng ta hiểu rõ hơn về hình thức và nội dung của báo Thanh niên thời đó. Nội dung các bài viết đã phân tích cụ thể: Lý do tại sao chúng ta phải làm cách mạng, xác định tư cách của một người lính tốt là phải biết chịu đựng gian khổ, hy sinh chiến đấu chống kẻ xâm lược nước ta; chỉ rõ tầm quan trọng của sức mạnh đoàn kết; vạch ra con đường cách mạng Việt Nam là: Trước làm cách mạng quốc gia và sau làm cách mạng thế giới; xác định đối tượng của cách mạng là chủ nghĩa đế quốc và các thế lực phong kiến; nêu rõ lực lượng cách mạng là toàn quốc dân; Cách mạng muốn thắng lợi phải có Đảng Cách mệnh, có phương pháp và lý luận cách mệnh của chủ nghĩa Mác – Lênin lãnh đạo mới thành công…
Ngoài ra, trong các số báo còn có nhiều chuyên mục khác như: Tin tức các nước; Tin tức trong nước; Trả lời bạn đọc; Vấn đáp; Từ điển cách mạng; Phụ nữ đàm… đã mở ra nhiều điều mới mẻ cho dân chúng và khơi dậy lòng yêu nước của người dân Việt Nam.
Hiện nay, một số bài viết trên các số của báo Thanh niên do Nguyễn Ái Quốc chủ trì bị mật thám Pháp thu giữ trong hồ sơ lưu trữ của Pháp đã được các nhà nghiên cứu dịch sang tiếng Việt, đăng trong sách Hồ Chí Minh Toàn tập, do Nxb. Chính trị Quốc gia xuất bản. Đó là những bài: Tuyên ngôn của Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức (số 5, ngày 19-7-1925); Hãy yêu thương nhau và cùng nhau đoàn kết (số 9, ngày 23-8-1925); Trả lời bạn nữ sinh viên X (số 13, ngày 27-9-1925); Tuyên ngụ ngôn (năm 1925); Báo chí bình dân (số 28, ngày 17-1-1926); mục dành cho phụ nữ: Về sự bất công (số 40); Người cách mạng mẫu mực (số 61); Nhân đức của Pháp (số 66); Người An Nam ở Xiêm (số 71); Bà Trưng Trắc (số 73); Khổng Tử (số 80, ngày 20-2-1927). Ngoài ra, một số bài báo khác đang được lưu tại Cục lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng và Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Trong số đó có hai bài báo trên số 66 (ra ngày 24-10-1926) và 67 (ra ngày 3-10-1926) đang được trưng bày tại Bảo tàng Hồ Chí Minh (do Cục lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng cung cấp).
Như vậy, với mục tiêu làm nhiệm vụ định hướng tư tưởng cho hội viên Thanh niên, báo Thanh niên dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Ái Quốc đã trở thành vũ khí hoạt động của cán bộ cách mạng trong công tác tổ chức tuyên truyền và xây dựng nền tảng khối đoàn kết cho các đoàn thể. Tờ báo đã chỉ rõ cho giai cấp công nhân và nhân dân Việt Nam con đường giải phóng dân tộc và tiến lên chủ nghĩa xã hội. Đồng thời, báo Thanh niên còn là “một tờ báo mẫu mực về cách trình bày thể hiện, về văn phong, về nghệ thuật phát hành, truyền bá”.
Với ý nghĩa to lớn đó, ngày 5/2/1985, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ra Quyết định số 52/QĐ-TW, lấy ngày 21 tháng 6 hàng năm làm ngày Báo chí Việt Nam.
Tròn 100 năm trôi qua kể từ khi số báo Thanh niên đầu tiên được xuất bản (21/6/1925 – 21/6/2025), những mẫu mực ngày ấy vẫn còn nguyên giá trị đối với nền báo chí cách mạng nước ta trong thời đại mới.
Ngày nay, báo chí cách mạng Việt Nam đã trưởng thành vượt bậc cả về số lượng và chất lượng, cả về nội dung và hình thức, cả về đội ngũ những người làm báo. Báo chí luôn đi đầu trong việc định hướng tư tưởng, góp phần giữ vững ổn định chính trị – xã hội, là vũ khí sắc bén chống lại các thế lực thù địch, đấu tranh chống tiêu cực, bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhân dân. Phát huy truyền thống đáng tự hào, những người làm báo luôn luôn nỗ lực, không ngừng trau dồi kiến thức, xây dựng nền báo chí hiện đại, chuyên nghiệp, giàu tính nhân văn để phụng sự Đảng, Nhà nước và nhân dân ngày một tốt hơn./.
Chú giải:
[1]. Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu (1924 – 1927), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.91. [2]. L. Macti: Góp phần vào lịch sử các phong trào chính trị ở Đông Dương, tập IV: Về Đảng Cộng sản Đông Dương. Sách do Phủ Toàn quyền Đông Dương xuất bản năm 1933.VƯƠNG NGA
