BÁC HỒ VỚI VIỆC MƯU SINH TRONG HÀNH TRÌNH TÌM ĐƯỜNG CỨU NƯỚC

Nguyễn Tất Thành làm phụ bếp tại khách sạn Carlton năm 1914. Ảnh chụp tranh vẽ. (Nguồn: Bảo tàng Hồ Chí Minh).

     Với cuộc hành trình kéo dài 30 năm (1911 – 1941), qua 3 đại dương, 4 châu lục, qua nhiều thành phố lớn, nhỏ chỉ với hai bàn tay trắng. Văn Ba – Nguyễn Tất Thành đã phải vất vả lao động kiếm sống như thế nào để thực hiện lý tưởng, ước mơ, hoài bão của mình: “Tôi muốn đi ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác. Sau khi xem xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về gúp đồng bào chúng ta” [1]. Nhân dịp kỷ niệm 114 năm ngày Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước, tác giả xin điểm lại những công việc Bác đã làm trong 30 năm ấy.

    Nguyễn Tất Thành làm phụ bếp trên tàu Amiral Latouche Tréville

     Sau khi đến Sài Gòn, Nguyễn Tất Thành vào các xóm thợ để tiếp xúc với những thanh niên đang học nghề. Anh cũng làm quen với các hiệu giặt là ở gần bến cảng chuyên nhận giặt quần áo cho các thủy thủ trên tàu của Pháp để tìm cách xin việc làm trên tàu. Để thực hiện một chuyến đi xa, anh quyết định sẽ làm bất cứ việc gì để sống và để đi.

     Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành với tên gọi Văn Ba, với công việc làm phụ bếp trên tàu Amiran Latusơ Tơrêvin, một tàu lớn vừa chở hàng vừa chở khách của hãng Năm Sao, từ bến cảng Sài Gòn (nay là Thành phố Hồ Chí Minh) đi Pháp.

     Với chân phụ bếp trên tàu, hằng ngày, Văn Ba phải làm việc từ 4 giờ sáng, quét dọn sạch sẽ nhà bếp lớn, sau đó đi đốt lò, khuân than, xuống hầm lấy rau, thịt cá, nước đá. Trong bếp thì rất nóng, dưới hầm thì rất lạnh, Văn Ba phải vác nặng từ dưới trèo lên những bậc thang khi tàu luôn tròng trành vì sóng biển. Xong việc anh phải dọn dẹp cho bọn chủ bếp người Pháp ăn. Rồi nhặt rau, rửa xoong chảo, đốt lò lại. Nhà bếp nấu ăn cho hàng trăm người nên đồ dùng rất to và nặng. Công việc vất vả bận rộn suốt ngày, đến 9, 10 giờ tối mới xong. Mỗi tháng chủ tàu trả cho Văn Ba 45 phrăng là hạng tiền công rẻ mạt.

     Sau này, Bác kể lại: “Ngày trước Bác cũng đã làm phụ bếp. Lúc đó Bác là vong quốc nô, làm phụ bếp cho thực dân Pháp. Công việc vất vả từ 5 giờ sáng đến 9, 10 giờ tối. Nhưng Bác vẫn học được văn hóa và chính trị. Có quyết tâm thì nhất định học được” [2].

     Làm vườn cho ông chủ hãng Sácgiơ Rêuyni ở XanhAđơret, ngoại ô của Havơrơ, Pháp năm 1912

     Tàu Amiran Latusơ Tơrêvin bị hỏng, phải đưa lên Havơrơ để sửa chữa. Nhân viên trên tàu được đưa sang làm việc ở một chiếc tàu khác, trở về Đông Dương. Văn Ba không muốn trở về. Trước mắt chưa thể đi tiếp, anh theo chủ tàu về nhà giúp ông công việc làm vườn ở Havơrơ.

     Làm bồi tàu trên biển đi vòng quanh châu Phi năm 1912

     Năm 1912, đang làm vườn cho ông chủ hãng Sácgiơ Rêuyni, thì được ông chủ tàu cho biết: “Có một chuyến tàu đi vòng quanh châu Phi. Không có hành khách. Chỉ có hàng hóa. Anh có muốn nhận làm bồi cho các sĩ quan trên tàu ấy không? Họ không đông lắm đâu và đều là những người tốt, anh sẽ thấy anh không đến nỗi vất vả ở trên tàu. Đồng ý chứ?” [3]. Một người bạn can ngăn nói rằng khí hậu ở châu Phi rất nóng, tàu chở hàng rất tròng trành, rất dễ say sóng, đi một thân một mình, bầu bạn không có rất nguy hiểm. Nhưng Văn Ba vẫn quyết định đi. Và anh đã có một chuyến đi trải nghiệm để thấy cảnh khổ cực của người lao động dưới sự áp bức, bóc lột dã man, vô nhân đạo của bọn thống trị.

     Đi ở, làm bồi bàn ở nước Mỹ năm 1912 – 1913

     Theo hành trình của tàu, Văn ba đến nước Mỹ. Tại đây, anh vừa đi làm thuê để kiếm sống vừa tìm hiểu đời sống của những người lao động Mỹ. Anh đi ở và làm bồi bàn. Năm 1966, trong một lần tiếp nhà báo Mỹ Đêvít Đenlindơ, Bác Hồ nói: “Khi trờ về Mỹ ông có thể nói rằng tôi đã đi ở cho người ta ở Brúclin với lương tháng 40 đô la”… Tôi làm việc không đến nỗi vất vả lắm và dùng một số thời gian rảnh để học tập và đi thăm những khu vực trong thành phố”. Người con nhắc đến chuyện đi xe điện ngầm tới thăm khu Háclem và rất xúc động trước điều kiện sống của người da đen.

     Thợ đốt lò, cào tuyết ở nước Anh năm 1913

     Khoảng đầu năm 1913, Nguyễn Tất Thành theo tàu rời Mỹ trở về Havơrơ, sau đó sang Anh. Ở Vương Quốc đầy sương mù và khói bụi, anh phải nhận cào tuyết cho một trường học để có tiền sinh sống. Công việc quá vất vả, mệt nhọc, anh đành phải bỏ việc. Anh tìm được một việc khác là đốt lò. Từ 5 giờ sáng, anh đã phải chui xuống hầm để nhóm lửa, suốt ngày đổ than, thay than trong lò, sống trong cảnh tăm tối, ngột ngạt đáng sợ. Nhưng cũng ngay từ những ngày đầu tiên đến nước Anh, Nguyễn Tất Thành bắt tay ngay vào việc học tiếng Anh. Hàng ngày, sáng sớm và buổi chiều (trước và sau giờ lao động kiếm tiền để sống), anh miệt mài tự học. Hằng tuần, vào ngày nghỉ, anh học tiếng Anh với một giáo sư người Italia.

     Làm phụ bếp ở khách sạn Đraytơn Cơớc, thợ làm bánh khách sạn Cáclơtơn, Luân Đôn, nước Anh năm 1913

     Sau hai tuần nghỉ việc đốt lò vì bị cảm, Nguyễn Tất Thành đến làm thuê ở khách sạn Đraytơn Cơớc, đại lộ Đraytơn, khu Oét llinh, Tây Luân Đôn.

     Một thời gian sau, Nguyễn Tất Thành chuyển sang làm phụ bếp ở khách sạn Cáclơtơn, phố Hâymakét, một khách sạn sang nổi tiếng ở Luân Đôn. Anh làm việc dưới sự điều khiển của vua đầu bếp người Pháp Étcốpphie (Escophie). Công việc của anh là dọn dẹp bát đĩa và đồ đạc. Anh làm rất cẩn thận. Đáng lẽ vứt thức ăn thừa vào một cái thùng thì anh lại để riêng những thức ăn còn sạch sẽ, có lúc là một phần tư con gà hoặc còn nguyên cả miếng bít tết để đưa lại cho nhà bếp. Ông Étcốpphie chú ý việc làm đó và hỏi anh: “Tại sao anh không quẳng thức ăn thừa vào thùng, như những người kia? Tất Thành trả lời: Không nên vứt đi. Ông có thể cho người nghèo những thứ ấy. Étcốpphie thấy mến anh. Ông nói: Tạm thời anh hãy gác ý nghĩ cách mạng của anh lại một bên, và tôi sẽ dạy cho anh cách làm bếp, làm ngon và anh sẽ được nhiều tiền” [4]. Từ đó, Tất Thành được ông vua bếp đưa vào chỗ làm bánh với số lương cao hơn và nhất là có nhiều thời gian để học tiếng Anh.

     Làm thợ ảnh, vẽ chao đèn, vẽ đồ cổ mỹ nghệ Trung Hoa, bán rượu rum ở Pháp những năm 1917 – 1923

     Cuối năm 1917, Nguyễn Tất Thành từ nước Anh trở lại Pháp. Anh làm nhiều nghề khác nhau để kiếm sống, để tìm hiểu tình hình chính trị, tình hình Việt kiều và bắt đầu thực hiện cuộc vận động, tuyên truyền cách mạng. Anh làm nghề rửa ảnh, phóng đại ảnh. Chính cụ Phan Chu Trinh dạy cho anh nghề này. Anh làm cả nghề sơn vẽ đồ cổ, bán rượu rum.

     Trong báo cáo ngày 19-6-1922, mật thám Pháp Désiré chuyên theo dõi hoạt động của Nguyễn Tất Thành, lúc này với tên mới là Nguyễn Ái Quốc đã viết: “Lâu nay Nguyễn Ái Quốc đã làm việc ở nhà số 7 ngõ Compoint. Buổi chiều bán rượu rum ở các cửa hàng bán rượu vang, lợi dụng sự tự do này để tuyên truyền cách mạng cho những người quê ở các nước thuộc địa, chủ yếu trong những người Đông Dương và Mađagátca”.

     Trong một báo cáo khác đề ngày 28-3-1923, Désiré ghi: “Nguyễn Ái Quốc tiếp tục làm thêm nghề sửa ảnh tại số 7 ngõ Compoint… số giờ làm việc trên không đủ đảm bảo đời sống vật chất, ông Nguyễn Ái Quốc còn vẽ chao đèn, phóng ảnh và rửa ảnh. Công việc có được do ông cho đăng tin quảng cáo trên báo Người cùng khổ và báo Nhân đạo. Người ta cũng đã đọc được trên báo Đời sống thợ thuyền mấy dòng quảng cáo: Muốn lưu lại một kỷ niệm sinh động về gia đình, xin sửa lại ảnh tại nhà Nguyễn Ái Quốc, hình đẹp, khung đẹp, với giá 45 quan”.

     Bán báo, bán thuốc lá ở Quảng Châu, Trung Quốc những năm 1924 – 1927

     Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu, Trung Quốc, với danh nghĩa công khai là cán bộ phiên dịch của phái bộ cố vấn Bôrôđin, bên cạnh Chính phủ Tôn Dật Tiên, vừa phụ trách mục tuyên truyền trong tờ báo Canton Gazette – báo bằng chữ Anh của Trung ương Quốc dân Đảng. Thời gian này, anh được Quốc tế Cộng sản cấp một số kinh phí để hoạt động, nhưng không đủ cho nhiều công việc của đoàn thể cách mạng. Nguyễn Ái Quốc đi bán thuốc lá, bán báo để đảm bảo cho sinh hoạt hàng ngày và thêm vào lo cho công việc của cách mạng.

     Làm vườn, chơm cá, bốc thuốc, đi buôn, đi tu trong thời gian hoạt động ở Thái Lan những năm 1928 – 1929

     Tháng 7/1928, Nguyễn Ái Quốc về hoạt động tại Xiêm (năm 1939 đổi tên là Thái Lan) với tên gọi Thầu Chín. Người đồng cam cộng khổ với kiều bào nơi đây.

     Kể về thời gian hoạt động ở Xiêm, Bác nói: “Anh em cán bộ người thì làm ruộng, người thì cưa gỗ, cũng có người buôn bán nhỏ để nuôi nhau và hoạt động. Cùng làm lao động với anh em, ban ngày thì Bác làm vườn, ban đêm thì thường đi chơm cá đến khuya mới về”. Thỉnh thoảng, Người cùng một số cán bộ cũng khăn gói tay đẫy đi buôn để gây quỹ cho tổ chức. Một thời gian dài, Thầu Chín ở ngay tại hiệu thuốc của Đặng Văn Cáp và đã tranh thủ học nghề thuốc, nắm được những hiểu biết cơ bản về thuốc và chữa bệnh.

     Trong sách Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch viết: “Ngoài việc cuốc đất, đi buôn, ông Nguyễn còn làm công việc tuyên truyền và tổ chức. “Hội thân ái Việt Nam” thành lập, một tờ tuần báo Thân ái được xuất bản” … Những hoạt động của ông, dù đã hết sức cẩn thận vẫn không thể hoàn toàn giữ bí mật. … Người Pháp nghi ngờ, chúng cho mật thám đi tìm… Gặp khi nguy hiểm quá, bị theo dõi ráo riết, ông Nguyễn đã lánh vào một ngôi chùa, tạm cắt tóc đi tu để tiếp tục hoạt động” [5].

     Tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ III, ngày 1-12-1962, Bác kể: “Trong những năm hoạt động bí mật, tôi làm nghề cách mạng là chính. Chính vì cách mạng mà tôi đã làm và thử làm nhiều nghề… Tôi đã làm nghề phụ bếp, quét đường… Tôi cũng đã thử viết tiểu thuyết, viết kịch, biểu diễn…”

     Học Bác, chúng ta không chỉ học từ tinh thần yêu nước, ý chí, nghị lực, lòng kiên trì, quyết tâm phấn đấu vì mục tiêu lý tưởng mà còn học phương pháp, cách làm của Bác để đi đến thành công.

Chú giải:

[1]. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb. Sự Thật, tr.13. [2]. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự Thật, Hà Nội, 2011, tập 13, tr.153 – 153. [3]. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, sđd, tr.21 [4]. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, sđd, tr.29 [5]. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, sđd, tr.70 – 71

 

VƯƠNG NGA